Sét Hòn

So với Tam Thể thì phạm vi câu chuyện của Sét Hòn bé hơn nhiều, nhưng vẫn nhấn mạnh vào cảm giác vũ trụ bao la và bí ẩn. Cốt truyện không có nhiều, chỉ là quá trình nghiên cứu một hiện tượng kỳ lạ — sét hòn — cuốn tiểu thuyết tập trung nhiều hơn vào xây dựng nhân vật cũng như đặt ra giả thuyết táo bạo.

Yếu tố khoa học

Nhiều yếu tố khoa học trong truyện bắt nguồn từ sự hiểu lầm diễn giải những phát biểu của vật lý lượng tử. Chẳng hạn như yếu tố “người quan sát” trong các thí nghiệm không phải chỉ người có ý thức quan sát, mà là vật thể tương tác với hạt, ví dụ như màn chắn; hay giống như hạt trí tuệ trong Tam Thể cũng dựa trên hiện tượng rối lượng tử, việc ta biết ngay lập tức thông tin spin của hạt còn lại trong một cặp hạt không có nghĩa là ta có thể tác động lên một hạt để truyền thông tin tới hạt còn lại. Những yếu tố này tôi hay gọi là sci-fi magic hay tạm dịch là phép thuật trong khoa học viễn tưởng. Cần hiểu về căn bản thì khoa học viễn tưởng cũng vẫn là truyển giả tưởng, nhưng có yếu tố khoa học, và khi đọc truyện thì nên bỏ qua tính đúng sai thực tế của những chi tiết này, chỉ cần quan tâm đến tính nhất quán trong truyện thôi. Hay như chính tác giả viết trong lời kết:

Ngày vén màn bí mật của nó (sét hòn) có thể sắp tới, khi ấy, tôi chắc chắn là: Bạn sẽ phát hiện sét hòn hoàn toàn không phải thứ trong tiểu thuyết miêu tả. Làm rõ được sét hòn không phải câu chuyện của khoa học viễn tưởng, cũng không phải thứ mà khoa học viễn tưởng có thể làm được. Những gì chúng ta làm được chỉ là mô tả lại tưởng tượng của mình, sáng tạo ra một hình ảnh khoa học viễn tưởng [...]

Khoa học viễn tưởng của Lưu Từ Hân là những câu chuyện giả định. Nếu như trong Tam Thể, đó là giả định mang tính triết học và xã hội học về một sự sống của hệ sao gần chúng ta nhất, mà hệ sao đó lại luôn trong trạng thái hỗn loạn không thể đoán trước¹, và thậm chí sự sống đó lại có rất rộng rãi trong vũ trụ² và còn định hình vũ trụ³, thì giả định của Sét hòn là về những hạt cơ bản khổng lồ⁴ có tác động đến thế giới của ta. Từ việc tận mắt chứng kiến sét hòn đến hạt electron khổng lồ là một phép liên tưởng thú vị. Rồi từ phép liên tưởng ấy, tác giả lại liên tưởng đến phần còn lại của đại nguyên tử là đại hạt nhân, và đặt ra một giả định khác về việc proton thực tế khác nhiều so với tưởng tượng thông thường của chúng ta về các hạt cơ bản là một hạt điện tích hình cầu.

Mục đích sống

Câu chuyện mở đầu bằng một cú sốc với nhân vật chính: bố mẹ cậu chết bởi sét hòn, ngay sau khi họ tản mạn về mục đích của cuộc sống. Chính sự kiện này đã khiến cậu tìm ra mục đích sống của mình, nỗi ám ảnh với sét hòn. Câu chuyện lại kết thúc với cái chết của một cô gái với một nỗi ám ảnh tương tự, lấy việc nghiên cứu vũ khí làm mục đích sống. Mục đích sống là một chủ đề xuyên suốt trong câu chuyện này.

Ta sớm gặp nhân vật thứ hai với nỗi ám ảnh về sét hòn, giáo sư Trương Bân, người hướng dẫn tốt nghiệp của tiến sĩ Trần. Sau một tai nạn với sét hòn, ông đã dành hơn 30 năm để xây dựng mô hình lý thuyết cũng như tìm sét hòn mỗi khi gặp sấm sét, nhưng đều không mang lại kết quả gì. Khi ông nhận ra rằng, không chỉ mọi mô hình lý thuyết ông xây dựng đều sai lầm, ngay cả việc dựng mô hình trên cơ sở khoa học hiện có cũng đã là sai lầm. Sau khi nghe câu chuyện của thầy Trương, Trần đã an ủi:

Chúng ta ám ảnh một thứ gì đó, cố gắng hết sức mình, như vậy là đủ, đó cũng được gọi là thành công rồi.

Tuy nhiên, lúc này, tiến sĩ Trần vẫn chưa nhận thức được điều Trương Bân nói. Khi hợp tác với quân đội để xây dựng mô hình sét hòn, cậu vẫn chỉ dựa trên những cơ sở khoa học hiện có về điện từ và plasma, kết quả là tiêu tốn nhiều tài nguyên tính toán mà không mang lại kết quả gì. Chỉ khi được nghe câu chuyện thất bại của tiến sĩ Germov, người cũng đã dành 30 năm nghiên cứu về sét hòn tại Liên Xô, cậu mới thật sự gục ngã.

Khác với Trương Bân, Alexander Germov cùng nhóm nghiên cứu của mình được nhà nước tài trợ nguồn lực và cơ sở chuyên nghiên cứu. Với quan sát sét hòn được tạo ra trong những cơn sấm sét, cơ sở nghiên cứu đã xây dựng máy tạo sét công suất lớn và đã tạo ra 27 quả sét hòn, nhưng không lần nào giống nhau. Thí nghiệm không tái hiện được thì kết quả là vô nghĩa.

Cuộc đời của tôi kết thúc trong thời khắc ấy, sau đó tôi chỉ tồn tại mà thôi…

Khi trở về từ Nga, tiến sĩ Trần cũng cảm thấy mình không còn sống nữa.

Khác với những nhân vật khác, Đinh Nghi dù cũng có một ám ảnh với vật lý, anh ta chưa hề cảm thấy nỗi tuyệt vọng vì bị mắc kẹt trước một hiện tượng không lý giải được.

Mấy chi tiết lặt vặt

Tên nhân vật

Trong khi các nhân vật khác, kể cả những nhân vật phụ chỉ xuất hiện một hai lần, đều được gọi đầy đủ cả họ và tên, riêng nhân vật kể chuyện, tiến sĩ Trần,ta lại chỉ biết họ. Liệu chi tiết này có dụng ý gì không? Tôi nghĩ đây không phải ngẫu nhiên, nhưng cũng không thể giải thích lựa chọn này, nhất là khi không quá thạo về cách xưng hô và dùng tên gọi trong tiếng Trung.

Lựa chọn ngôi kể

Có lẽ tác giả chọn ngôi kể thứ nhất để miêu tả diễn biến nội tâm nhân vật tiến sĩ Trần chân thực hơn, nhưng tôi cho đây là một lựa chọn sai lầm. Với lối kể “câu chuyện của xã hội”, mạch truyện buộc phải đi theo nhiều nhân vật khác nhau, khiến những chương cuối phải ép vào khuôn “sau đây là lời nhân vật này kể lại” rồi lại “sau đây là lời nhân vật này được nghe kể lại” thiếu tự nhiên.

Người quan sát

Như đã nói trên, ta nên bỏ qua yếu tố diễn giải mập mờ của khoa học viễn tưởng về người quan sát và cho điều đó là đúng trong vũ trụ này. Trong phần kết, giám đốc của dự án SETI@home đã đề cập đến yếu tố khả nghi người quan sát đến từ ngoài Trái Đất. Bộ truyện Tam Thể có xuất hiện nhân vật Đinh Nghi cùng nhiều đề cập đến vũ khí sét hòn nên ta có thể khẳng định hai câu chuyện xảy ra trong cùng một vũ trụ, và người quan sát ngoài hành tinh ở đây rất có thể là Hạt Trí tuệ. Tuy nhiên, tại thời điểm này Đinh Nghi lại đang sống cùng người yêu là một vũ công chứ không phải Dương Đông nên có thể sự kiện này xảy ra trước vài năm.